اطلاع نما

اخص نگري در نمايه سازي به شرح انواع اصطلاحهاي ترجيح داده شده جهت آمدن در زبان نمايه سازي ميپردازد.اين عامل مقياسي براي سنجش ميزان دقتي است كه زبان نمايه سازي موضوعهاي اسناد را عرضه مي دارد.سطح بالاي اخص نگري نشانگر ميزان بالاي دقتي است كه اصطلاحهاي نمايه اي براي توصيف مفاهيم اسناد ومدارك به كار ميرود.به  نظر مي رسد واژگان داراي سطح اخص نگري بالا نسبت به سطح اخص نگري پايين، بالاست در واقع گستردگي واژگان شرط لازم اخص نگري بالاي زبان نمايه سازي نيست. در واژگان گسترده ،اخص نگري بالا را مي توان در حوزه هاي معيني از موضوعها به كار بست واز حوزه هاي ديگرچشم پوشيد.اخص نگري زبان نمايه سازي ،تنها مهمترين عامل مؤثر بر دقت جستجواست.نظارت مداوم برواژگان مهار شده يكي از كمكهاي عمده در بازيابي مؤثر است.

مشهورترين مقياسهاي عملكرد

  مجموع كل مدارك مربوط موجود در فايل/تعداد مدارك بازيابي شده ي مربوط=بازيافت

مجموع كل مدارك بازيابي شده از فايل/تعداد مدارك بازيابي شده مربوط=دقت

نظام بايد بتواند مدارك مربوط و مناسب بادرخواستهاي موضوعي گوناگون را بازيابي كند.توانائي نظام بازيابي در تهيه ي مدارك مربوط بنام قدرت بازيافت نظام ناميده مي شود.بازيافت مهمترين درخواست استفاده كننده از يك نظام بازيابي است. از نظر يك استفاده كننده،قدرت بازيافت مهمترين ويژگي يك نظام بازيابي است ،ليكن به هيچ وجه تنها ويژگي بحساب نمي آيد.

از نظر عملكرد بازيابي،دقت عبارت است از ميزان درصد مدارك مربوط موجود در مجموعه ي بازيابي شده باوجود اصطلاحههاي نمايه اي بسيار خاص،هر مجموعه بازيابي شده به داشتن مدارك مربوط بيشتري گرايش دارد،يعني دقت نظام بازيابي افزايش ميابد.

بازيافت

متقاضي عمدتاَبه دريافت مداركي علاقه مند است كه او را در تامين نيازهاي  اطلاعاتي اش ياري مي دهد.در بعضي موارد ،فقط به تنهايي يك مدرك كافي مي باشد، ودر موارد ديگر بازيابي چندين مدرك عمده .نظام بايد بتواند مدارك مربوط ومناسب بادر خواستهاي موضوعي گوناگون را بازيابي كند.توانائي نظام بازيابي در تهيه ي مدارك مربوط،بنام قدرت بازيافت نظام ناميده مي شود.

بطور مسلم،بازيافت مهمترين درخواست استفاده كننده از يك نظام بازيابي است،زيرا تنها هدف او در برقراري ارتباط با نظام دريافت يك يا چند مدرك مفيدي استكه با نيازهاي اطلاعاتي او ارتباط دارد.عملكرد بازيافت يك نظام بازيابي اطلاعات رااز نظر كمي مي توان به وسيله ي نسبت ساده اي،يعني نسبت بازيافت بيان كردكه با فرمول

تعريف ميشود.در اين فرمول، Rتعداد كل مدارك نظام است كه براي يك درخواست به خصوص مربوط مي باشد،و    C   تعدادمدارك مربوطي است كه در100R/C

اثرجستجو براي اين درخواست به خصوص بازيابي مي شود.به عبارت ديگر،ما هميشه مي توانيم با مراجعه مستقيم به خود مدارك وبا بررسي هر اثري مدارك مورد نظر  رااز تمام مدارك نامربوط جدا سازيم وبه صددرصد بازيافت بدون مورد توجه قرار دادن نمايه دسترسي پيدا كنيم.   

دقت بازيافت                                     

باتوجه به اين حقيقت كه هميشه دسترسي به 100% بازيافت با بررسي تمام مجموعه ي مدارك امكان پذير است،روشن ميشود كه :  

1.  رقم بازيافت به خودي خود سنجشي براي سودمندي يك نظام بازيابي اطلاعات بحساب نمي آيد.                                 

2. هدف نمايه،تاآنجا كه ممكن است،جداسازي مدارك ناخواسته از مدارك مورد نظر مي باشد.

نمايه ،اساساَيك پالايه است.هدف نمايه،در حاليكه هنوز آن است كه بتوانيم رقم قابل قبولي از بازيافت را بدست آوريم،تقليل تعداد مدارك يا جايگزينيهاي مدارك مي باشد كه لازم است به آنها نگاه كنيم .از آنجاكه نسبت بازيافت معياري براي توانائي پالايه جهت عبور دادن مدارك درخواست شده محسوب مي شود،سايريل كلوردن از اين نسبت با عنوان نسبت دقت بازيافت ياد ميكند.100%R/L

در اين فرمول،  R    مبين تعداد مدارك مربوط بازيابي شده دريك جستجو است،و L   نشان دهنده ي كل تعداد مدارك بازيابي شده در آن جستجو مي باشد.

گرچه نسبت بازيافت يا دقت بازيافت،به خودي خود،شاخصي براي عملكرد نمايه يا كل نظام بازيابي بحساب نمي آيد،ليكن استفاده ي مشترك از اين سنجشها راهي كاملا قانوني و معني دار براي ارزيابي سودمندي عمليات نظام (يعني،عملكرد در ارتباط بادرخواستهاي استفاده كننده)است. 

مشكلات بازيافت ودقت بازيافت

در مورد بازيافت ودقت بازيافت ،كه دو مورد از معموليترين مقياسهاي عملكرد است دو مشكل عمده وجود دارد.مشكل نخست عبارت است از نبود يك روش قابل اطمينان براي ارزيابيهاي عيني در مورد ميزان مربوط بودن مدارك.مشكل دوم مربوط است به نبود يك روال معتبر در فرآهم آوردن مجموعه كاملي از مدارك مربوط براي هر موضوع مورد جستجو.مقياس دقت معمولاَيا به شكل رسمي ويا به شكل غير رسمي توسط كاربر و شخص جستجو گر مورد توجه قرار مي گيرد.هنگام وارسي نتايج يك جستجوكاربر جستجوي خود را از نظر نسبت دقت مورد ارزيابي قرار مي دهد.زيرا تمام داده هاي لازم براي محاسبه ي نسبت دقت در خود مجموعه مدارك بازيابي شده وجود دارد.

جامعيت نمايه سازي

دوعامل بسيار مهمي كه بر بازيافت ودقت بازيافت تأثير مي گذارد جامعيت نمايه سازي ،و ويژگي زبان نمايه است.

جامعيت مقياس درجه اي است كه به وسيلۀ آن تمام موضوعهاي مشخص و متفاوت مورد بحث در يك مدرك خاص در جريان نماايه سازي شناسائي وبه زبان نظام ترجمه شوند.يك مثال:فرض كنيد مدركي داريم كه فقط با شش موضوع (A.B.C.D.E.F)سرو كار دارد.اگر تمام اين شش موضوع رادر مرحلۀ تحليل مفهومي شناسايي كنيم واين موضوعها را به وسيلۀ تركيبات مناسب واژه هاي موضوعي بيان نمائيم،مي گوئيم كه مادر نمايه سازي اين مدرك بخصوص،كاملاً به صورت جامع و فراگير عمل كرده ايم.روشن است كه اگر تمام اين شش موضوع نمايه سازي شود،درخواست هر يك از اين موضوعها يا تركيبي از اين موضوعها باعث بازيابي مدرك خواهد شد.بدين ترتيب،سطح بالايي از جامعيت نمايه سازي منجر به تضمين بازيافت بالا مي شود.وقتي كه سطح جامعيت تقليل يابد،توانائيهاي بازيافت نيز كاهش پيدا مي كند.وقتي كه ما سطح جامعيت راباحذف پي درپي موضوعهاي بيشتر كاهش دهيم،متناسب باآن توانائي بازيافت ما در ارتباط بااين مدرك خاص كاهش مي يابد.البته،اين پديده به طور يكسان در مورد تمام مدارك نمايه سازي شده بكار ميرود.چنانچه ماهر مدركي راباحداكثر جامعيت نمايه سازي كنيم،به توانائي بالائي در بازيافت نايل خواهيم شد.بااين وجود،در حاليكه سطح بالائي ازجامعيت منجر به تضمين بازيافت بالا مي شود،به نوبه خود نيز از دقت بازيافت مي كاهد.اساساً براي اين كار دو دليل وجود دارد:نخست،اگر در مورد هر مدركي،ماتمام يا حداقل بخش قابل توجهي از عناوين موضوعي قابل نمايه سازي را شناسايي كنيم،منجر به نمايه سازي موضوعهاي بسياري خواهد شد كه در مدرك مورد نظر فقط به يك صورت جزئي  يافرعي مطرح مي باشند.در نتيجه،اين موضوعها در پاسخ به تقاضاهايي بازيابي خواهند شد كه در ارتباط با آنها اطلاعات كمي دارند.دليد دوم كه چرا سطح بالاي جامعيت نمايه سازي منجربه كاهش دقت بازيافت مي شود،مربوط به اين حقيقت ساده است كه هر چه عنوانهاي موضوعي بيشتري در نمايه سازي شناسايي شوند،و واژه هاي موضوعي بيشتري براي بيان اين عنوانها مورد استفاده قرار گيرند،احتمال همارائيهاي كاذب در جستجو بيشتر خواهد شد.

ويژگي زبان نمايه   

توانائيهاي بازيافت نمايه به وسيلۀ سياستگذاريهاي مربوط به جامعيت نمايه سازي تعيين مي شود تابه وسيلۀ ويژگي داخلي زبان نمايه.قابليت دقت بازيافت يك نمايه نيز كاملاً به توانائي زبان نمايه در توصيف دقيق عناوين موضوعي(يعني،ويژگي آن) بستگي دارد.   به عبارت ديگر،هرچه ويژگي زبان نمايه بيشتر باشد،بادقت بيشتري مي توان رشتۀ موضوعي راتعريف كرد،وهرچه رده هاي مداركي كه بدين ترتيب ساخته مي شودكوچكتر باشند،در جستجوي نظام مي توان به دقت بازيافت بيشتري نايل شد. ازطرف ديگر، در دستيابي به اين دقت بازيافت از طريق تعريف دقيق مدارك مورد نياز،عملكرد بازيافت ما در يك سطح پائين تر قرارخواهد داشت. زبان نمايه اي كه از ويژگي كمتري برخوردار باشد آماربازيافت رابالا مي برد،اما عملكرد دقت بازيافت بالا را ممكن نمي سازد.

بطور خلاصه،مي توان گفت كه جامعيت نمايه سازي تواناييهاي بازيافت نمايه را كنترل مي كند،در حاليكه،ويژگي زبان نمايه توانائيهاي دقت بازيافت آن را مهار مي كند.

راهبرد جستجو

بيتز(Bates )ميان راهبرد جستجو به عنوان حوزه اي براي پژوهش وراهبرد جستجو به عنوان برنامه اي براي كاوش تفاوت قايل شد.راهبرد جستجو به منزله زمينه اي براي پژوهش عبارت است از مطالعۀ  نظريه ها، اصول،وعمليات مربوط به تدوين وكاربردراهبردهاي جستجو وشيوه هاي جستجو.از اين رو،راهبرد جستجو شامل مفهوم خاص تري است كه به طرح يك برنامه جستجو مربوط مي شود. به عنوان بخشي از فرايند بازيابي ، راهبرد جستجو عبارت است ازفرايندي كه از طريق آن فايلي مورد جستجو قرار مي گيرد تا مدارك متناسب بانيازكاربر شناسايي شود. اين مدارك براساس مجموعه اي از معيارهايي كه شخص متقاضي مطرح مي كند بازيابي مي شود.

برنامه جستجو با در خواستي مشخص آغازوبافراهم آوردن مجموعه اي از مدارك بازيابي شده پايان مي پذيرد.حتي پايگاههاي داده ها به شيوه هاي متفاوتي طراحي مي شود به صورتي كه توانائيهاي جستجودر آن يكي نباشد.براي فرمولبندي جستجو،داشتن دانشي ابتدايي از جبربول وكاربردهاي آن در بازيابي اطلاعات ضروري است.

                                              سمانه مشكوري۱۰/۱۰/۱۳۸۸

منابع

1.پائو،ميراندلي.مفاهيم بازيابي اطلاعات.ترجمۀاسدالله آزاد،رحمت الله فتاحي. مشهد:دانشگاه فردوسي(مشهد)،مؤسسۀچاپ وانتشارات،1378.

2.لنكستر ،فردريك ويلفريد.نظامهاي بازيابي اطلاعات،ويژگيها،آزمون وارزيابي. ترجمۀجعفر مهرداد.شيراز:نويد،1379.

3.دياني،محمد حسين.مفاهيم وروشهاي ذخيره وبازيابي اطلاعات در نظامهاي رايانه اي كتابخانه هاي ايران.تأليف محمد حسين دياني ومحمدرضاداورپناه.مشهد:دانشگاه فردوسي مشهد،مؤسسۀ چاپ وانتشارات،.1381

4.سلطاني،پوري.دانشنامه كتابداري واطلاع رساني.پوري سلطاني، فروردين راستين. تهران:فرهنگ معاصر،1379.

 ذخيره وبازيابي